Η «Αγάπη» του Χαίλντερλιν δια γραφίδος Κωνσταντίνου Μπλάθρα

 Μεγάλη Πέμπτη, η «Ιερά Σύνοψις» και το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον, ως ένα νοερό μνημόσυνο στον Άγγελο Σικελιανό που αγωνιούσε να βρίσκεται στο ναό ενωρίς για να παρακολουθήσει το θείο πάθος από την αρχή έως την κορύφωσή του· του ήταν αδιανόητο, όπως μου είχε εξομολογηθεί η Άννα Σικελιανού, να χάσει το πρώτο ευαγγέλιο.

«Η αγάπη. Ποιήματα και σκόρπιοι στίχοι» του Γιόχαν Κρίστιαν Φρήντριχ Χαίλντερλιν, ελληνικό κείμενο, επιμέλεια: Κωνσταντίνος Μπλάθρας, εκδόσεις manifesto. Το βιβλίο με πρόσμενε υπομονετικά δυο ημέρες έως ότου αρχίσω να το διαβάζω. Το φυλλομετρούσα και το απολάμβανα ως έργο τέχνης. Δεμένο στο χέρι με κορδόνι γιούτα, διπλωμένο και ξακρισμένο πάλι στο χέρι, τυπωμένο σε εξαιρετικό, φιλικό προς το περιβάλλον, χαρτί από τους μαϊστορες Βασίλη και Κώστα Τριαντάφυλλο σε διακόσια πενήντα αριθμημένα αντίτυπα, με ένθετη κάρτα με την προσωπογραφία στην εμπρόσθια σελίδα του ποιητή και στην πίσω μεταφρασμένο το ποίημά του «Οι Δρύες».

H συναισθηματική φόρτιση της ημέρας, εν μέσω καραντίνας, ασυναίσθητα με οδήγησε σ’ αυτό το πόνημα που δυο μέρες τώρα απολάμβανα με την όραση και την αφή, αργοπορώντας την ανάγνωση. Φαίνεται και τα κείμενα έχουν μια μυστική μεταξύ τους επικοινωνία. Η τελευταία παράγραφος του «Προλόγου» του Κωνσταντίνου Μπλάθρα μνημονεύει τον Ιωάννη.
 Η συνομιλία με τον Χαίλντερλιν, που με την έκδοση αυτή τιμά ο συγγραφέας και οι εκδόσεις manifesto για τα διακόσια πενήντα χρόνια από τη γέννηση του ποιητή (20 Μαρτίου 1770, στο Λάουφεν της Βυρτεμβέργης, επί του Νέκαρ), έχει αρχίσει για τον Κωνσταντίνο Μπλάθρα - μεταφραστικά - πριν μερικά χρόνια. Φίλοι του υπήρξαν αποδέκτες αυτής της συνομιλίας από το 2013. Πρόθεση του συγγραφέα με το «μικρό αυτό βιβλιαράκι», όπως το χαρακτηρίζει, με τη σεμνότητα που τον διακρίνει, είναι να αποδώσει οφειλές προς έναν «συγγενή», έναν «πρόγονο» που του συμπαραστάθηκε (εύχομαι και σε πολλούς από εμάς) σε δύσκολους καιρούς. Οφειλές από τη μια προς έναν ποιητή που πέθανε (Τύμπιγκεν, 1843) σχεδόν αποξεχασμένος, κι ας ήταν ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές της Ευρώπης, αλλά και χρέος αγάπης προς έναν Έλληνα, όχι κατά γένος, που αναπαύεται «μεταξύ των ομοτρόπων του ευσεβών Ελλήνων κάθε γένους, από τους Προσωκρατικούς ως τον Ιωάννη της αγάπης!» με τα λόγια της κατακλείδας του «Προλόγου».

Τα δώδεκα ποιήματα - μετρώ και το ποίημα «Οι δρύες» της κάρτας - επιλέγει προφανώς η αγάπη του μεταφραστή προς αυτά· αλλά και θεματικά τα δένει όλα η αγάπη που κατά την επισήμανση του Κωνσταντίνου Μπλάθρα, αποτελεί «θεμέλιο του κόσμου απαρασάλευτο, που πάντοτε τείνει να διασαλευτεί».
Τις «Δρύες» του Χαίλντερλιν συντροφεύουν στο θρόισμά τους και δυο δικές μας βελανιδιές, η μια του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη («Υπό την βασιλικήν δρυν») κι άλλη του Νικηφόρου Βρεττάκου («Βασιλική δρυς»). Σμίγουν κι οι τρεις τα κλαδιά τους, τις αναγνωρίζεις από τις ομοιότητές τους και ταυτόχρονα διακρίνεις τις ιδιαιτερότητές τους. Του Χαίλντερλιν: «ίδιες λαός Τιτάνων», «τροφός και δάσκαλός» τους η γη κι ο ουρανός, αδράχνουν «τον τόπο με μπράτσα χεροδύναμα […] λαμπρό το διάδημά» τους, «ίδιες θεές, ελεύθερες αντάμα».

Του Παπαδιαμάντη: «ἐρρέμβαζον γλυκά μή χορταίνων νά θαυμάζω περικαλλές δένδρον, μεμονωμένον, πελώριον, μίαν βασιλικήν δρῦν. Ὁποῖον μεγαλεῖον εἶχεν! Οἱ κλάδοι της χλωρόφαιοι, κατάμεστοι, κραταιοί· οἱ κλῶνες της, γαμψοί ὡς ἡ κατατομή του ἀετοῦ, οὗλοι ὡς ἡ χαίτη τοῦ λέοντος, προεῖχον ἀναδεδημένοι, εἰς βασιλικά στέμματα».
Του Βρεττάκου: «κυρίαρχη πάντοτε, /[...] γενναία κι ἀσυμβίβαστη. /[...] Παντάνασσα.
Φοροῦσες λαμπρό
ἑορτάσιμο ἱμάτιο τό φῶς τοῦ ἡλίου
γύρω ἀπ’ τούς κλώνους σου. Σ’ ἀγκάλιαζε ἡ θύελλα.
Στόν οὐρανό ἀπό κεραυνούς περιχαρακωμένη
ἦρθαν νύχτες πού ἒλαμπες σά μιά πολιτεία.

Στο δέντρο καθρεφτίζεται ο κόσμος των δημιουργών τους. Η θωριά τους, ο κορμός, τα κλαδιά, το μεγαλείο τους ανταποκρίνονται στους ιδίους αυτών πόθους.
Τα μεταφρασμένα στην ελληνική γλώσσα ποιήματα ακολουθεί επίμετρο με τον τίτλο «Φρήντριχ Χαίλντερλιν: η αποκάλυψη της αγάπης». Κείμενο μεστό, λυρικό, γραμμένο με τρυφερότητα, με σεβασμό, με γνώση, απότοκο της εκ βάθους συνομιλίας του συγγραφέα με τους εραστές, Έλληνες και μη Έλληνες, του λόγου του Χαίλντερλιν· κυρίως με αγάπη που νοηματοδοτεί την αγάπη του ίδιου του Χαίλντερλιν αλλά και χαρτογραφεί ταυτόχρονα την αγάπη του συγγραφέα προς τον μεγάλο ποιητή. Αυτό το ρευστό συναίσθημα που τείνει να τα αγκαλιάσει όλα, ζωντανά και άψυχα πράγματα, που το ‘νιωθε να ξεχειλίζει μέσα του κι ο Νικηφόρος Βρεττάκος όταν βρήκε τελικά - κατά την «εξομολόγησή» του - έναν όρο να το εκφράσει, τη λέξη: αγάπη.

Τα λίγα αυτά ποιήματα, εξαιρετικά αποσπασματικά στο σύνολο του έργου του Χαίλντερλιν, συναρθρώνουν ωστόσο έναν πολύπτυχο λόγο «αγάπης»: Η Διοτίμα, «φύση χαρωπή και παντελεία!», οδηγεί τον ποιητή μακριά από τα μικρά και τα μάταια του κόσμου. Αμετάκλητη η τιμωρία, ακόμη κι απ’ τον Θεό της συγχώρεσης, γι’ εκείνον που θα διαταράξει «την ειρήνη των αγαπημένων» («μ’ αλίμονό σου αν / Την ειρήνη των αγαπημένων πατήσεις»).

Ο ποιητικός λόγος έχει αναγάγει τη Διοτίμα στην ιδεατή ομορφιά κι ο ποιητικός θρήνος εκπηγάζει από την απώλειά της· η αλήθειά της βιώνεται ως προσωπική κι από τον αναγνώστη: «Μα το σπίτι τώρα μούγινε βαρύ, κι έχουν τα μάτια μου / Ολότελα σβηστεί, κι εμέ τον ίδιο ακόμα έχω χάσει». Ο βίαιος αποχωρισμός ισοδυναμεί με σταύρωμα καρδιάς.

Κι όμως το αίσθημα της οδυνηρής απώλειας δεν θα μείνει χωρίς την αγαλλίαση που προσκομίζει η ελπίδα: «Θα ανταμώσουμε […] / Εκεί που ένας νέος αιώνας για τις ψυχές αρχινά». Κι ο αιώνας αυτός θα μπορούσε να είναι επίγειος, αν αναζητούσαμε «συμβουλή στη μεγάλη φύση» με την προσδοκία η φύση που είμαστε κάποτε, τώρα να κατακτηθεί με τον λόγο και την ελευθερία. Ό,τι χάθηκε να αναχθεί σε πρότυπο ομορφιάς και να τεθεί ως ηθικός στόχος του ανθρώπου.

Η αγάπη στον Χαίλντερλιν, θα υπογραμμίσει ο Κωνσταντίνος Μπλάθρας «είναι οντολογικό θεμέλιο του κόσμου» (σ. 32). Το «αγαπάτε αλλήλους», θα προσθέταμε, που ευχόμαστε κάποτε να διατρέχει τις κοινωνικές δομές, απορρέει από την Αγάπη-Λόγο, την κοσμική αρχή, νόμο ρυθμιστικό του σύμπαντος.

Την αγάπη του Χαίλντερλιν που μέσα στο πολύπτυχό της παραμένει πρωτεύουσα η αγάπη «προς τους κατ’ ιδίαν ανθρώπους» με βαθιά συγκίνηση εισέπραξα με την αφιέρωση του Κωνσταντίνου Μπλάθρα. «Αντίδωρον αγάπης και ευγνωμοσύνης» έγραφε στο εσώφυλλο του πονήματός του. Τίποτα περισσότερο, τίποτα λιγότερο δεν θα μπορούσα να αντείπω· ειδικά σήμερα, ημέρα επιστροφής των παιδιών στο σχολείο. Μαθητής μου ο Κωνσταντίνος· η σειρά μου να μαθητεύω τώρα στον δικό του λόγο. Ας μην ξεχνάμε πως εκεί σε κάποιο θρανίο θεμελιώνεται κι αυτή η σχέση δασκάλου μαθητή· με τη χαρά του δασκάλου να αξιωθεί την αντιστροφή των ρόλων, με «αγάπη και ευγνωμοσύνη» προς τους μαθητές του.
Τσίντζινα (Πάρνων), 18 Μαϊου 2020

ΔΕΙΤΕ ΤΑ ΟΛΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΑΡΘΡΑ
του Ανδρέα Πετρουλάκη
Το κλίκ της ημέρας
του Ανδρέα Πετρουλάκη
oncologists.gr

Πρόσφατα Νέα

Σπανός Γεώργιος